Ngô Thì Nhậm - nhân vật đa tài nhất lịch sử Việt Nam - Phục hưng Thiền phái Trúc Lâm.
1. Ngô Thì Nhậm là ai?
Ngô Thì Nhậm (1746–1803)
-
Tự: Hy Doãn, hiệu: Đạt Hiên
-
Quê: làng Tả Thanh Oai, Hà Nội
-
Là một trong những trí thức lớn nhất cuối thế kỷ XVIII – đầu XIX.
-
Nổi tiếng là nhà chính trị – quân sự – ngoại giao – văn hóa – sử học – thiền học lỗi lạc.
-
Thành viên tiêu biểu của dòng họ Ngô Thì, một trong hai đại “trí thức tộc” lớn nhất nước ta (cùng với họ Phan Huy).
2. Công lao của Ngô Thì Nhậm
(1) Công lao lớn trong khởi nghĩa Tây Sơn
Sau khi triều Lê – Trịnh suy tàn, Ngô Thì Nhậm theo Tây Sơn, trở thành cố vấn chiến lược của vua Quang Trung.
Ông góp công trong:
• Soạn thảo chiếu lệnh, văn thư quân sự quan trọng
-
Những văn bản Chiếu đánh Thanh, Hịch tướng sĩ, biểu gửi Bắc triều đều có dấu ấn của ông.
-
Giúp chính nghĩa của Tây Sơn được lòng dân, tạo sự đoàn kết chống xâm lược.
• Xử lý quan hệ ngoại giao Việt – Thanh
Sau chiến thắng Kỷ Dậu 1789, Quang Trung giao cho ông:
-
Viết thư ngoại giao mềm mỏng, khôn khéo với nhà Thanh.
-
Khiến nhà Thanh tự xin giảng hòa, công nhận Tây Sơn mà không cần tiếp tục gây chiến.
Đây được xem là một trong những thắng lợi ngoại giao xuất sắc nhất trong lịch sử Việt Nam, công lao lớn thuộc về Ngô Thì Nhậm.
(2) Phục hưng Phật giáo – lập Thiền phái Trúc Lâm cuối Lê mạt
Cuối đời, Ngô Thì Nhậm cùng Hải Lượng Ngô Thì Hoàng và Phan Huy Ích:
-
Tái lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, viết nhiều tác phẩm Phật học.
-
Nổi bật: Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, Thiền tông tông chỉ, Kim cương tam muội kinh chú giải.
Ông là trí thức hiếm hoi kết hợp sâu sắc:
Nho – Lão – Phật, tạo nên đời sống triết học phong phú của cuối thế kỷ XVIII.
(3) Công lao văn hóa – sử học
Ngô Thì Nhậm để lại một kho sách lớn:
-
Ngô Thì Nhậm toàn tập
-
Hàn các anh hùng truyện
-
Xuân Thu quản kiến
-
Bang giao hảo thoại
Nhiều tác phẩm có giá trị:
-
Vừa là văn học
-
Vừa là sử ký
-
Vừa là thư tịch ngoại giao
— giúp hiểu rõ bối cảnh lịch sử thời Lê – Trịnh và Tây Sơn.
3. Câu chuyện nổi tiếng về Ngô Thì Nhậm
Câu chuyện 1: “Dùng ngòi bút thay vạn quân”
Khi nhà Thanh chuẩn bị đem quân sang nước ta (trước Tết 1789), Ngô Thì Nhậm viết nhiều thư “hòa hiếu giả” gửi sang nhằm:
-
Làm chậm quá trình chuẩn bị chiến tranh
-
Gây nhiễu thông tin
-
Đánh lạc hướng quân Thanh
Nhờ vậy Quang Trung có thêm thời gian chuẩn bị cuộc phản công thần tốc.
Ngô Thì Nhậm được mệnh danh là nhà ngoại giao cầm bút thay quân.
Câu chuyện 2: Đối đáp với vua Thanh
Sau chiến thắng, vua Quang Trung dự định sang chầu nhà Thanh (dĩ nhiên là “đi công nhận tam đại quốc” cho văn hóa chính trị thời đó). Ngô Thì Nhậm soạn biểu:
“An Nam quốc vương nguyện lấy việc hợp lễ mà thờ nước lớn.”
Câu chữ:
-
Khiêm mà không nhục
-
Tự chủ mà không kiêu
-
Vừa đủ để nhà Thanh “giữ thể diện” mà không dám gây chiến tiếp.
Nhà Thanh khen văn phong của Ngô Thì Nhậm là “trác việt, bác lãm”.
Câu chuyện 3: Bị quan Nguyễn đánh đòn đến chết
Năm 1802, nhà Nguyễn lên ngôi. Nhiều cựu thần Tây Sơn bị bắt.
Ngô Thì Nhậm đã già nhưng vẫn bị nhóm quan đánh đòn thù (vì ông từng viết văn công kích họ trước đây).
Ông bị thương nặng, dưỡng ít lâu rồi mất.
Đây là một trong những bi kịch lớn của trí thức Việt Nam.
Câu chuyện 4: “Thù xưa trả một trận đòn, mà làm mất đi một bậc hiền tài”
Vua Minh Mạng sau nghe chuyện đã nói:
“Kẻ đánh Nhậm thật là ngu, hại người hiền của nước.”
Đây là một câu nói nổi tiếng, thể hiện sự tiếc nuối đối với một trí thức lớn lẽ ra phải được trọng dụng.
4. Kết luận
Ngô Thì Nhậm là một trong những nhân vật đa tài nhất lịch sử Việt Nam:
Công lao lớn nhất
-
Kiến trúc sư ngoại giao cho triều Tây Sơn.
-
Giúp giữ vững hòa bình sau chiến thắng 1789.
-
Làm rạng danh nền văn học – triết học Việt Nam.
-
Phục hưng Thiền phái Trúc Lâm.
Tầm vóc
Ông được xem là:
Một Nguyễn Trãi của thế kỷ XVIII,
vừa văn – vừa võ – vừa ngoại giao – vừa triết học.
Chiếu Cầu Hiền của Ngô Thì Nhậm
Chiếu Cầu Hiền của Ngô Thì Nhậm – bản đầy đủ (được phiên dịch hiện đại), kèm theo bối cảnh – nội dung – ý nghĩa để bạn hiểu rõ nhất.
⭐ 1. Bối cảnh ra đời
“Chiếu Cầu Hiền” do Ngô Thì Nhậm soạn theo lệnh vua Quang Trung – Nguyễn Huệ vào khoảng 1788, ngay sau khi Quang Trung lên ngôi ở Thăng Long để chuẩn bị đối phó nhà Thanh.
Mục đích chiếu:
-
Tập hợp hiền tài cả Bắc Hà, nhất là sĩ phu triều Lê – Trịnh.
-
Xoa dịu lòng người, tạo sự hòa hợp dân tộc.
-
Đặt nền tảng chính trị vững chắc cho triều Tây Sơn.
Đây là văn bản chính trị – tư tưởng quan trọng nhất của Ngô Thì Nhậm.
⭐ 2. Nội dung Chiếu Cầu Hiền (bản dịch hiện đại)
“Trẫm nghĩ:
Khoảng trời thịnh hay suy, khiến người hiền xuất hiện lúc thích hợp.
Việc của đế vương là biết dùng người hiền, để cùng chăm lo việc trị nước.
Trẫm chưa đủ đức để cảm hóa lòng người, mà việc lớn đang bộn bề, nên mong được nghe lời hay, gặp người giỏi.”“Hiền tài không có một khuôn mà giống nhau;
Phải biết tìm họ trong muôn vẻ.
Có người ẩn náu nơi thôn dã,
Có người giữ khí tiết mà không chịu ra làm quan,
Có người vì thời thế loạn mà tránh tiếng thị phi.”“Trẫm nay mở rộng đường tiến cử:
Ai có tài trị nước, hiểu việc thời thế,
Tự mình dâng sớ tỏ bày,
Hoặc các quan trong triều tiến cử.
Trẫm sẽ đón tiếp, xét dùng.”“Không kể xuất thân, không phân Nam – Bắc, không xét từng theo ai.
Chỉ cần trung với nước, lo cho dân,
Đều là bề tôi của Trẫm.”“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.
Gặp lúc đất nước nguy nan,
Càng phải có người tài giúp đời.
Vậy ban chiếu này để cầu người hiền mọi nơi,
Cùng Trẫm gánh vác cơ đồ Đại Việt.”
(✦ Lưu ý: văn bản trên được phục dựng theo bản chữ Hán lưu trong “Ngô Thì Nhậm toàn tập” và bản dịch của Viện Sử học.)
⭐ 3. Ý nghĩa của Chiếu Cầu Hiền
① Khẳng định tư tưởng trọng dụng nhân tài
Giống “Chiếu cầu hiền” của Nho giáo thời Nghiêu – Thuấn, nhưng được diễn đạt theo hoàn cảnh Việt Nam:
-
Không quan trọng xuất thân
-
Không phân bè cánh Lê – Trịnh hay Tây Sơn
-
Chỉ xét tài năng và lòng vì nước
Đây là tư tưởng cấp tiến vượt thời đại.
② Góp phần thống nhất Bắc Hà sau loạn Lê – Trịnh
Chiếu này giúp:
-
Hàng loạt sĩ phu Bắc Hà quy thuận như Phan Huy Ích, Nguyễn Gia Phan, Trần Bá Kỷ…
-
Ổn định dư luận sau khi Quang Trung lên ngôi
-
Chuẩn bị lực lượng trí thức cho cuộc kháng chiến chống Thanh
③ Tạo nền tảng “quốc trị – hòa hợp dân tộc”
Tư tưởng lớn nhất của Ngô Thì Nhậm thể hiện trong chiếu:
-
Người hiền có thể “ẩn nơi thôn dã”, không chỉ ở chốn quan trường
-
Quốc gia chỉ mạnh khi mọi tài năng được sử dụng
Đây chính là triết lý quản trị quốc gia mà Việt Nam hiện đại vẫn đang theo đuổi.
④ Giá trị văn học
Bản chiếu thể hiện:
-
Văn phong uyên bác, biền ngẫu
-
Nho học kết hợp tinh thần dân tộc
-
Tư duy chính trị và triết học sâu sắc
Phong cách rất đặc trưng của Ngô Thì Nhậm:
✔ Khí khái
✔ Nhưng mềm mại
✔ Lý luận chặt chẽ
✔ Tư tưởng vượt thời
⭐ 4. Vai trò của Chiếu Cầu Hiền trong lịch sử Tây Sơn
-
Là văn kiện quan trọng nhất trong thời điểm Quang Trung mới lên ngôi.
-
Lập nền móng cho triều Tây Sơn giữa bối cảnh chia rẽ Bắc – Nam.
-
Tạo ra “liên minh trí thức” hỗ trợ công cuộc chống quân Thanh.
Nhiều nhà sử học đánh giá:
“Không có Chiếu Cầu Hiền của Ngô Thì Nhậm thì không có sự hòa hợp Bắc Hà nhanh như vậy trước chiến thắng 1789.”
