Bài thơ Dại Khôn của Nguyễn Bỉnh Kiêm - mang đậm triết lí Trung dung
Làm người có dại mới nên khôn,
Chớ dại ngây chi, chớ quá khôn.
Khôn được ích mình, đừng để dại,
Dại thì giữ phận, chớ tranh khôn.
Khôn mà hiểm độc là khôn dại,
Dại vốn hiền lành ấy dại khôn.
Chớ lấy rằng khôn khinh kẻ dại,
Gặp thời, dại cũng hoá nên khôn.
Theo Trình quốc công Nguyễn Bỉnh Khiêm thi tập (AB.635).
Dưới đây là phần giải nghĩa – bình giảng súc tích và rõ ràng cho bài thơ nổi tiếng của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, trích từ Trình Quốc Công Nguyễn Bỉnh Khiêm thi tập:
Giải nghĩa từng câu
1. “Làm người có dại mới nên khôn,”
Con người ai cũng có lúc sai lầm. Chính nhờ trải qua dại (thiếu kinh nghiệm) mới trở nên khôn (hiểu biết).
2. “Chớ dại ngây chi, chớ quá khôn.”
Không nên dại một cách ngây ngô, nhưng cũng không nên quá khôn ngoan đến mức ranh mãnh.
3. “Khôn được ích mình, đừng để dại,”
Sự khôn ngoan phải đem lại lợi ích đúng đắn cho bản thân, không nên để cái “khôn” trở thành dại.
4. “Dại thì giữ phận, chớ tranh khôn.”
Nếu mình chưa đủ khả năng, hãy biết giữ phận, đừng cố tỏ ra khôn để tranh giành, dễ chuốc họa.
5. “Khôn mà hiểm độc là khôn dại,”
Cái “khôn” mà mưu mẹo, làm hại người khác thì thực chất là dại – vì trước sau cũng tự hại mình.
6. “Dại vốn hiền lành ấy dại khôn.”
Một chút “khờ” mà hiền lành lại chính là một dạng khôn sâu sắc – không gây thù chuốc oán.
7. “Chớ lấy rằng khôn khinh kẻ dại,”
Đừng tự cho mình khôn rồi coi thường người dại.
8. “Gặp thời, dại cũng hoá nên khôn.”
Trong thời điểm phù hợp, người tưởng như “dại” cũng có thể trở thành khôn hóa – thời thế tạo anh hùng.
Thông điệp chủ đạo
Bài thơ khuyên con người sống khiêm tốn, biết mình biết người, giữ sự trong sạch, hiền lành, và tránh kiểu “khôn lỏi”, “khôn ngoan hiểm độc”.
“Khôn” của Trạng Trình không phải là mưu mẹo, mà là sự sáng suốt, biết giữ lễ, giữ đức, giữ phận và chọn thời.
“Dại” theo nghĩa hiền lành là cách phòng thân, sống yên ổn, không chuốc oán thù.
Giá trị tư tưởng
-
Mang tinh thần triết lý Đông phương: trung dung, không thái quá.
-
Gợi ý đạo sống an ổn: “Hòa, thuận, biết thời, biết phận, biết điều.”
-
Phản ánh quan điểm “lùi một bước là tiến”, “ẩn nhẫn để tồn tại” đặc trưng của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
