⭐ TRẠNG NGUYÊN TÀI CAO, ĐỨC SÁNG NGUYỄN ĐĂNG ĐẠO
(1651–1719)
Một trong số ít Trạng nguyên làm quan tới chức Tể tướng dưới triều Lê Trung Hưng, nổi tiếng tài năng – chính trực – thanh liêm.
1. THÂN THẾ
-
Tự Chất Phu, thụy Đôn Nhã.
-
Sinh tại làng Hoài Bão (làng Bịu), tổng Nội Duệ, nay thuộc thôn Hoài Thượng, xã Liên Bão, Tiên Du, Bắc Ninh.
-
Xuất thân danh gia vọng tộc Nguyễn Đăng, nổi tiếng khoa bảng:
-
Cha: Tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh – Tế tửu Quốc Tử Giám
-
Anh: Tiến sĩ Nguyễn Đăng Tuân
-
Bác: Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo
-
Gia phong khoa bảng hun đúc nên bản tính ham học, giàu nghị lực của ông.
2. HỌC VẤN – ĐỖ ĐẠT
-
16 tuổi: đỗ tam trường
-
19 tuổi: đỗ Hương cống (Cử nhân), vào học Quốc Tử Giám
-
Năm 1683 (33 tuổi): đỗ Trạng nguyên khoa Quý Hợi (Chính Hòa 4)
⭐ Giai thoại Trấn Vũ
Trước khi đi thi, ông mơ thấy thần nói “khoa này chưa đỗ được”, nhưng ông tin vào ý chí con người.
Trước khi rời chùa Trấn Vũ, ông đề hai câu thơ khẳng định quyết tâm:
“Thần nhân bất thức nhân gia sự
Ngã thị tư khoa trúng trạng nguyên.”
→ Ý chí “nhân định thắng thiên” đã thành sự thật.
3. QUAN LỘ – CHỨC VỤ
Con đường thăng tiến rất nhanh, giữ nhiều trọng trách:
-
Lại bộ Thị lang
-
Đô ngự sử
-
Binh bộ Thượng thư
-
Tham tụng (tương đương Tể tướng)
-
Lễ bộ Thượng thư, Đông các Đại học sĩ, Nhập thị Kinh diên
-
Hai lần làm Tri Cống cử – trông coi thi Hội, tuyển chọn nhân tài cho đất nước.
Ông là một trong số rất hiếm Trạng nguyên trở thành Tể tướng thời Lê.
4. CHUYẾN ĐI SỨ NỔI TIẾNG (1697)
Lãnh sứ bộ sang nhà Thanh, thương thuyết đòi lại vùng đất bị xâm chiếm (Lưu Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên).
-
Nguyễn Đăng Đạo tranh luận sắc bén, đưa lý lẽ không thể bác bỏ.
-
Dù chưa lấy lại đất ngay, nhưng khiến triều Thanh nể trọng.
→ Vua Khang Hy phong ông là “Trạng nguyên thứ nhất của Bắc triều”.
→ Đến năm 1728, nhà Thanh phải trả lại các vùng đất lấn chiếm, trong đó có mỏ đồng Tụ Long.
5. PHẨM CHẤT – ĐẠO ĐỨC
⭐ 1. Thanh liêm – chính trực
Một lần chúa Trịnh muốn quan lại mặc triều phục khi sang phủ chúa, ông thẳng thắn nói:
“Mũ áo triều đình ban cho là để chầu thiên tử.
Nay nhà chúa cũng muốn như thế, thiên hạ sẽ dị nghị.”
→ Chúa Trịnh Căn khen ông trung thực – cương trực.
⭐ 2. Không nhận ruộng lộc – giúp dân nghèo
Vua ban cho ruộng lộc, ông xin từ chối.
Khi buộc phải nhận, ông chia hết cho dân nghèo canh tác.
⭐ 3. Tấm lòng thương dân
Năm mất mùa, ông viết thư bảo phu nhân xuất thóc gạo trong nhà cứu dân đói.
6. VỀ GIÀ – MẤT
-
35 năm phụng sự triều đình, xin về trí sĩ năm cuối đời.
-
Mất năm 1719, thọ 69 tuổi.
-
Được phong Lại bộ Thượng thư, tước Thọ Quận công, được thờ tại đình Hoài Bão.
7. DI SẢN – TÔN VINH
Tại nhà thờ Nguyễn Đăng Đạo còn đôi câu đối nổi tiếng:
“Đỗ Tiến sĩ làm Thượng thư thế gian có nhiều,
Đỗ Trạng nguyên làm đến Tể tướng thì hiếm có.”
⭐ TÓM TẮT CỰC NGẮN CHO HỌC SINH
-
Nguyễn Đăng Đạo: Trạng nguyên triều Lê, quê Bắc Ninh
-
Tài năng, học giỏi; đỗ Trạng nguyên năm 1683
-
Làm quan thanh liêm, giữ chức Tể tướng
-
Đi sứ sang nhà Thanh, bảo vệ chủ quyền nước ta
-
Có nhiều giai thoại về ý chí, đạo đức, lòng thương dân
