Tại sao Trung Quốc tổ chức thi cử ở các tỉnh mà vẫn tốt?

Tại sao Trung Quốc tổ chức thi cử ở các tỉnh mà vẫn tốt?

Nếu ý bạn là việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT theo địa phương có thể tạo ra rủi ro về gian lận, thì đây là một vấn đề có cơ sở để phân tích. Tuy nhiên, nói đó là “một trong những lỗ hổng lớn nhất” cần dựa vào dữ liệu kiểm chứng thay vì khẳng định chung.

Điểm đáng chú ý là đơn vị tổ chức và giám sát có thể tạo ra các rủi ro khác nhau:

• Khi nhiều khâu của kỳ thi nằm ở địa phương, chất lượng giám sát và thực thi quy chế có thể không hoàn toàn đồng đều.

• Quan hệ xã hội giữa cán bộ coi thi, giáo viên, học sinh và phụ huynh tại địa phương có thể tạo ra xung đột lợi ích hoặc áp lực, nếu cơ chế kiểm soát không đủ độc lập.

• Nếu dữ liệu bài thi, chấm thi và quy trình bảo mật không được chuẩn hóa chặt chẽ, việc so sánh kết quả giữa các địa phương có thể khó hơn.

• Ngược lại, tổ chức tại địa phương không tự động đồng nghĩa với gian lận. Một hệ thống địa phương vẫn có thể an toàn nếu có kiểm soát chéo, giám sát độc lập, camera, mã hóa dữ liệu, quy trình chấm tập trung và thanh tra hiệu quả.

Việt Nam từng có những vụ gian lận nghiêm trọng trong kỳ thi THPT quốc gia năm 2018, đặc biệt tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Những vụ này cho thấy các khâu bảo mật đề, coi thi, quản lý bài thi và chấm thi đều có thể trở thành điểm yếu nếu cơ chế kiểm soát không đủ mạnh.

Điều đáng suy nghĩ là nếu Việt Nam muốn xây dựng một kỳ thi quốc gia có vai trò lớn hơn trong tuyển sinh đại học, thì độ tin cậy của kỳ thi phải được đặt lên hàng đầu. Khi một kỳ thi trở thành “thước đo chung” cho hàng triệu thí sinh, chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thứ hạng tuyển sinh.

Vì vậy, một mô hình đáng cân nhắc không nhất thiết là “bỏ hoàn toàn tổ chức thi ở tỉnh”, mà là tách các chức năng:

Đề thi & ngân hàng câu hỏi: quản lý tập trung
Dữ liệu thí sinh: hệ thống quốc gia
Coi thi: có giám sát chéo/độc lập
Bài thi: mã hóa và truy xuất được
Chấm thi: chuẩn hóa, có kiểm tra chéo
Phân tích bất thường: dùng dữ liệu để phát hiện cụm điểm hoặc hành vi bất thường
Thanh tra: độc lập với đơn vị có lợi ích trực tiếp

Như vậy, địa điểm thi có thể vẫn ở các tỉnh, nhưng những khâu quyết định tính công bằng của kỳ thi không nên phụ thuộc quá nhiều vào một địa phương duy nhất.

TẠI SAO TRUNG QUỐC LÀM TỐT ?

 Trung Quốc cũng phải liên tục chống gian lận và tăng cường giám sát; Bộ Giáo dục Trung Quốc những năm gần đây vẫn yêu cầu tăng phát hiện gian lận, bảo mật đề, kiểm soát điện thoại và nâng trách nhiệm của địa phương.

Nhưng nếu câu hỏi là vì sao Trung Quốc có thể kiểm soát một kỳ thi quốc gia khổng lồ như Gaokao theo hướng tập trung hơn, thì có vài khác biệt thể chế đáng chú ý.

1. Gaokao được coi là một kỳ thi quốc gia có mức độ tập trung rất cao

Bộ Giáo dục Trung Quốc trực tiếp chỉ đạo hệ thống kỳ thi quốc gia, đồng thời phối hợp với các cơ quan khác như cơ quan công an, công nghệ thông tin và chính quyền địa phương. Trong kế hoạch 2025, Bộ yêu cầu tăng giám sát rủi ro, chia sẻ thông tin và sử dụng công nghệ phát hiện gian lận.

Đặc biệt, năm 2024, Bộ trưởng Giáo dục Trung Quốc theo dõi việc tổ chức thi thông qua National Examination Direction Platform, đồng thời các địa phương báo cáo trực tuyến về công tác chuẩn bị và giám sát kỳ thi.

Điều này tạo ra một mô hình:

Trung ương đặt chuẩn + hệ thống dữ liệu/giám sát quốc gia + địa phương thực hiện + trách nhiệm được truy tới từng cấp.

2. Quy mô và tầm quan trọng của Gaokao tạo áp lực phải bảo vệ tính công bằng

Gaokao có vai trò cực lớn trong tuyển sinh đại học Trung Quốc. Chính Bộ Giáo dục Trung Quốc mô tả việc bảo đảm fairness, security and equity là mục tiêu trọng yếu của tổ chức kỳ thi.

Khi kỳ thi có vai trò lớn như vậy, gian lận không còn được xem đơn thuần là vi phạm quy chế của một trường hay một địa phương mà trở thành rủi ro đối với toàn bộ hệ thống tuyển sinh.

Việt Nam cũng đang đi theo hướng này, nhưng lịch sử tổ chức kỳ thi có những giai đoạn phân quyền đáng kể hơn.

3. Việt Nam từng để địa phương giữ nhiều khâu

Đây là điểm bạn đang nghi ngờ và có cơ sở lịch sử để đặt câu hỏi.

Trong kỳ thi THPT quốc gia 2018, hệ thống có các hội đồng thi theo Sở GDĐT địa phương; tài liệu chính thức của Bộ khi đó liệt kê các hội đồng từ Hà Nội, TP.HCM đến Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình...

Và năm 2018 đã xảy ra các vụ gian lận điểm thi nghiêm trọng ở Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Chính các tài liệu của Bộ sau này cũng nhắc lại những vụ việc này khi nói về yêu cầu tăng cường tính minh bạch và công bằng của thi cử.

Nhưng điều đó không chứng minh rằng “thi ở tỉnh” tự nó gây gian lận. Vấn đề nằm ở thiết kế kiểm soát:

địa phương tổ chức + người địa phương tham gia nhiều khâu + lợi ích của thí sinh/nhà trường/địa phương + giám sát không đủ độc lập

→ có thể tạo ra xung đột lợi ích và rủi ro thông đồng.

Đây là vấn đề quản trị, chứ không đơn thuần là vấn đề địa lý.

4. Trung Quốc cũng không chỉ dựa vào “người coi thi trung thực”

Đây là điểm rất đáng học.

Trung Quốc đang tăng cường:

• giám sát bằng công nghệ;

• kiểm soát thiết bị điện tử;

• hệ thống cảnh báo và phát hiện rủi ro;

• phối hợp giữa giáo dục, công an và cơ quan công nghệ;

• kiểm tra trước, trong và sau kỳ thi;

• cơ chế trách nhiệm đối với các đơn vị tổ chức.

Nói cách khác, họ cố thiết kế hệ thống theo hướng:

Không cần giả định tất cả mọi người đều hoàn toàn trung thực; phải khiến việc gian lận khó thực hiện, dễ bị phát hiện và có hậu quả rõ ràng.

Đây mới là tư duy quan trọng.

5. Việt Nam thực ra cũng đang chuyển theo hướng đó

Điều này khá đáng chú ý: Việt Nam hiện không đứng yên.

Chỉ thị tổ chức kỳ thi 2026 yêu cầu tất cả các khâu trước, trong và sau kỳ thi đều được kiểm tra, giám sát, đặc biệt nhấn mạnh gian lận công nghệ cao.

Bộ cũng đang nghiên cứu thi tốt nghiệp THPT trên máy tính. Theo Cục Quản lý chất lượng, thi trên máy tính có thể giảm các khâu in sao/vận chuyển/bàn giao, đồng thời tăng khả năng giám sát, truy vết và hậu kiểm dữ liệu.

Đây là thay đổi rất quan trọng.

Nếu sau này Việt Nam xây dựng được:

ngân hàng câu hỏi quốc gia → thi chuẩn hóa → máy tính → dữ liệu tập trung → phát hiện bất thường → chấm/kiểm tra độc lập → hậu kiểm

thì rủi ro do một hội đồng thi địa phương gây ra sẽ giảm đáng kể.

Điểm mấu chốt

Vấn đề không phải:

“Trung Quốc cho thi ở tỉnh nhưng không gian lận, Việt Nam cho thi ở tỉnh nên gian lận.”

Mà chính xác hơn là:

Một kỳ thi quốc gia càng có ảnh hưởng lớn đến tương lai của thí sinh thì càng cần tách quyền lợi địa phương khỏi các khâu có khả năng làm thay đổi kết quả.

Và đây cũng liên quan trực tiếp đến ý tưởng bạn đưa ra trước đó về một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia. Nếu Việt Nam muốn giảm các cuộc đua IELTS/SAT, giảm số phương thức xét tuyển và đưa nhiều thí sinh về một thang đo chung, thì độ an toàn và khả năng chống gian lận của kỳ thi đó phải cực kỳ cao.

Nếu không giải quyết được bài toán này, việc tập trung tuyển sinh vào một kỳ thi duy nhất lại tạo ra một “điểm lỗi đơn” cực lớn: chỉ cần một vụ gian lận có tổ chức là ảnh hưởng đến rất nhiều thí sinh.