Hệ thống phân luồng học sinh của Trung Quốc hoàn toàn không để tự do mà được điều tiết chặt chẽ bằng bàn tay Nhà nước thông qua cơ chế chỉ tiêu tuyển sinh và rào cản điểm số tại kỳ thi Trung khảo (Zhongkao).
Tuy nhiên, cách thức áp đặt chỉ tiêu này đã trải qua một bước ngoặt lớn về mặt chính sách và luật pháp trong những năm gần đây: từ áp đặt cứng nhắc bằng mệnh lệnh hành chính chuyển sang điều tiết mềm thông qua cơ chế thị trường và chỉ tiêu linh hoạt.
1. Giai đoạn áp đặt cứng: Tỷ lệ cơ học 5:5 ("Đại phân lưu")
Trước năm 2022, Bộ Giáo dục Trung Quốc thực thi chính sách phân luồng mang tính pháp lệnh gọi là "Đại thể tương đương" (大体相当):
-
Tỷ lệ áp đặt: Yêu cầu quy mô tuyển sinh giữa THPT công lập (Phổ cao) và Trung cấp nghề (Chức cao) trên toàn quốc phải đạt tỷ lệ xấp xỉ 50% : 50% (hoặc 55% : 45% tùy địa phương).
-
Cơ chế vận hành:
-
Sở Giáo dục các tỉnh/thành phố chốt cứng tổng chỉ tiêu ghế ngồi của các trường cấp 3 công lập đúng bằng khoảng 50% số lượng học sinh tốt nghiệp THCS năm đó.
-
Sau khi có kết quả kỳ thi Zhongkao, máy tính quét điểm từ trên xuống dưới. Đúng 50% thí sinh điểm cao nhất được bước chân vào trường THPT; 50% còn lại buộc phải chọn một trong các phương án: vào trường nghề, học trường tư thục với học phí đắt đỏ, hoặc dừng việc học để đi làm.
-
-
Hệ quả xã hội: Chính sách này bị phụ huynh và học sinh ví như một "bản án định đoạt số phận ở tuổi 15", tạo nên làn sóng khủng hoảng tâm lý diện rộng và là nguồn cơn khiến phụ huynh đổ xô cho con đi học thêm ngày đêm để không rơi vào nhóm 50% dưới đáy.
2. Bước ngoặt 2022: Sửa đổi Luật Giáo dục Nghề nghiệp
Trước sự phản đối gay gắt của dư luận và hệ lụy sụt giảm tỷ lệ sinh (do chi phí giáo dục quá tải), tháng 5/2022, Trung Quốc chính thức thông qua Luật Giáo dục Nghề nghiệp sửa đổi:
-
Bãi bỏ mệnh lệnh "5:5": Điều luật cũ ghi rõ phải duy trì tỷ lệ phổ thông - nghề "đại thể tương đương" đã bị xóa bỏ, thay thế bằng định hướng: "Phân luồng hợp lý dựa trên điều kiện phát triển kinh tế - xã hội địa phương".
-
Thực tế tỷ lệ hiện nay: Không còn con số 5:5 áp đặt cho toàn quốc.
-
Tại các đô thị phát triển bậc nhất như Bắc Kinh, Thượng Hải, tỷ lệ vào THPT phổ thông được nới rộng lên mức 65% – 70% (chỉ còn khoảng 30% – 35% vào trường nghề).
-
Tại các tỉnh công nghiệp chế tạo nặng hoặc các vùng nông thôn (Hà Nam, Sơn Đông, An Huy), tỷ lệ này vẫn được duy trì quanh mức 55% phổ thông : 45% trường nghề để bảo đảm nguồn nhân lực cho các khu công nghiệp.
-
3. Phân luồng ở bậc Đại học: Áp đặt qua hạn ngạch (Quotas)
Khi lên đến bậc thi đại học (Gaokao), việc ai được học đại học nghiên cứu (lấy bằng cử nhân 4 năm), ai học cao đẳng ứng dụng (3 năm) cũng không để tự do theo nhu cầu của thí sinh, mà do Bộ Giáo dục Trung Quốc phân bổ hạn ngạch từ trước:
-
Phân bổ chỉ tiêu cứng (Quota System): Hàng năm, Bộ Giáo dục phân bổ chính xác số lượng sinh viên mỗi trường đại học được phép tuyển sinh theo từng ngành học và theo từng tỉnh thành.
-
Tỷ lệ đỗ đại học thực tế:
-
Tỷ lệ đỗ chung (Gross Enrollment Ratio): Hơn 85% – 90% thí sinh thi Gaokao đều có trường để học.
-
Tỷ lệ đỗ Đại học 4 năm (Bản khoa - 本科): Chỉ chiếm khoảng 40% – 45% tổng số thí sinh.
-
Tỷ lệ học Cao đẳng nghề/Ứng dụng (Chuyên khoa - 专科): Chiếm khoảng 45% – 50%.
-
Nhóm tinh hoa (Dự án 985, 211, "Song nhất lưu"): Chỉ dành cho khoảng 2% – 5% thí sinh có điểm số top đầu mỗi tỉnh. Thí sinh ở các tỉnh đông dân như Hà Nam, Sơn Đông có tỷ lệ cạnh tranh vào đại học top đầu khốc liệt gấp nhiều lần so với thí sinh có hộ khẩu Bắc Kinh, Thượng Hải.
-
4. Giải pháp "mở van an toàn": Cao khảo nghề (职教高考)
Để việc phân luồng không biến thành sự "áp đặt cưỡng bức gây bế tắc", Trung Quốc đã mở thêm một hành lang pháp lý song song: Học sinh trường nghề vẫn có cơ hội học đại học.
-
Kỳ thi đại học dành riêng cho học sinh học nghề: Học sinh theo học các trường trung cấp nghề không phải thi chung kỳ thi Gaokao phổ thông đầy áp lực với học sinh trường chuyên. Họ được tham gia kỳ thi "Cao khảo nghề" với đề thi giảm tải kiến thức văn hóa hàn lâm, chú trọng kiểm tra 70% là kỹ năng tay nghề và kiến thức chuyên ngành.
-
Xây dựng hệ thống Đại học Kỹ thuật Ứng dụng (Vocational Universities): Nâng cấp hàng loạt trường cao đẳng nghề lên thành trường đại học đào tạo 4 năm, cấp bằng Cử nhân Kỹ thuật / Kỹ sư Ứng dụng.
Học sinh bị phân luồng vào trường nghề ở tuổi 15 không còn bị coi là "chấm dứt con đường đại học". Họ chỉ đi trên một đường ray khác: Đường ray kỹ năng nghề nghiệp, và đích đến cuối cùng vẫn có thể là tấm bằng đại học chính quy.
