Mô hình tăng trưởng của Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào gì?
Đúng, nhìn tổng thể thì mô hình tăng trưởng của Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên 4 trụ cột mà thầy nêu, nhưng mức độ phụ thuộc ở mỗi trụ cột khác nhau.
-
Dựa nhiều vào xuất khẩu – đúng
Việt Nam là một trong những nền kinh tế “export-led” mạnh nhất thế giới. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hiện tương đương khoảng 180–190% GDP, cao hơn nhiều nước lớn. Tăng trưởng công nghiệp, FDI, việc làm và tỷ giá đều phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu, đặc biệt sang Mỹ, EU, Trung Quốc, Hàn Quốc.
Các ngành dẫn dắt hiện nay gồm:
- điện tử, điện thoại
- dệt may
- giày dép
- đồ gỗ
- lắp ráp máy móc
Năm 2025, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam tăng hơn 16%, tiếp tục là động lực lớn nhất của tăng trưởng.
Tuy nhiên, đây là “tăng trưởng dựa vào xuất khẩu gia công”, không phải kiểu xuất khẩu có giá trị cao như Nhật, Hàn hay Đức.
-
Dựa vào lao động giá rẻ – vẫn đúng, nhưng đang yếu dần
Lợi thế lớn nhất của Việt Nam 20 năm qua là:
- lương công nhân thấp hơn China, Thailand, Malaysia
- dân số trẻ
- dễ thu hút nhà máy
Đây là lý do nhiều tập đoàn đặt nhà máy tại Việt Nam.
Nhưng mô hình này đang dần tới giới hạn vì:
- lương tăng nhanh
- lao động trẻ giảm dần
- công nhân không còn chấp nhận việc lương thấp như trước
- tự động hóa, robot khiến lợi thế “lao động rẻ” giảm
Nhiều chuyên gia cho rằng nếu Việt Nam vẫn chỉ cạnh tranh bằng lao động rẻ, vài năm tới doanh nghiệp có thể chuyển sang India, Bangladesh, Indonesia hoặc châu Phi.
-
Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở mức thấp – đúng
Đây có lẽ là điểm yếu lớn nhất hiện nay.
Việt Nam xuất khẩu rất lớn, nhưng phần giá trị giữ lại trong nước còn thấp vì:
- chủ yếu lắp ráp
- linh kiện nhập khẩu nhiều
- ít thương hiệu Việt
- ít thiết kế, nghiên cứu, công nghệ lõi
Ví dụ:
- Samsung xuất khẩu hàng chục tỷ USD từ Việt Nam, nhưng phần lớn chip, màn hình, máy móc, thiết kế đều nhập từ Hàn Quốc hoặc nước khác.
- Dệt may Việt Nam chủ yếu làm “cắt–may–gia công”, còn vải, thiết kế, thương hiệu nằm ở nước ngoài.
Nói cách khác, Việt Nam đang ở phần thấp của chuỗi giá trị:
- gia công
- lắp ráp
- sản xuất theo đơn đặt hàng
Trong khi phần lợi nhuận lớn nhất nằm ở:
- nghiên cứu
- thiết kế
- thương hiệu
- phần mềm
- công nghệ lõi
Nhiều báo cáo nhận định Việt Nam “xuất khẩu nhiều nhưng giữ lại ít giá trị trong nước”.
-
Tăng trưởng nhờ bơm tiền vào nền kinh tế – có, nhưng chưa phải là yếu tố chính
Việt Nam có sử dụng tín dụng và đầu tư công để kích thích tăng trưởng:
- tăng cho vay ngân hàng
- đẩy mạnh xây dựng hạ tầng
- đầu tư công, bất động sản, xây dựng
Tín dụng của Việt Nam hiện rất lớn, dư nợ toàn hệ thống ngân hàng đã vượt 120–130% GDP. Khi cần kích cầu, nhà nước thường đẩy tín dụng và đầu tư công.
Tuy nhiên, khác với China giai đoạn trước, tăng trưởng Việt Nam hiện nay vẫn dựa nhiều hơn vào:
- xuất khẩu
- FDI
- công nghiệp chế biến
- tiêu dùng
chứ chưa phải hoàn toàn do “bơm tiền”.
Nhưng có một rủi ro đáng lo: một phần vốn tín dụng vẫn chảy mạnh vào bất động sản, đất đai, đầu cơ hơn là công nghệ hay sản xuất. Nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam có thể rơi vào kiểu tăng trưởng “ảo”: tài sản tăng giá nhưng năng suất không tăng tương ứng. Đây là điều khá giống những lo ngại mà China đang gặp hiện nay.
Tóm lại, mô hình hiện nay của Việt Nam có thể mô tả ngắn gọn là:
- Xuất khẩu nhiều
- Thu hút FDI mạnh
- Lao động còn tương đối rẻ
- Chủ yếu gia công, lắp ráp
- Giá trị giữ lại trong nước thấp
- Một phần tăng trưởng được hỗ trợ bằng tín dụng và đầu tư công
Nếu không thay đổi, Việt Nam dễ mắc “bẫy thu nhập trung bình”: tăng trưởng vẫn có nhưng chậm dần xuống 5–6%.
Muốn thoát khỏi mô hình này, Việt Nam phải chuyển sang:
-
tăng năng suất thay vì tăng lao động
-
làm công nghệ, thương hiệu, thiết kế
-
tăng tỷ lệ nội địa hóa
-
xây doanh nghiệp Việt mạnh
-
đưa vốn vào sản xuất, AI, bán dẫn, giáo dục, logistics thay vì đất đai
Đây cũng rất phù hợp với hướng thầy đang quan tâm: giáo dục ứng dụng, đào tạo nhân lực STEM, AI, an ninh mạng, Toán và startup công nghệ. Muốn Việt Nam tăng trưởng 10% bền vững, gốc rễ vẫn là tạo ra thế hệ người Việt có thể làm phần “cao nhất” của chuỗi giá trị thay vì chỉ làm phần “rẻ nhất”.
