“Top 20 nguyên nhân gây tử vong trên thế giới — quy đổi thành người chết mỗi giây”, gồm ung thư, bệnh tim mạch, đột quỵ, COPD, Alzheimer, tiểu đường, nhiễm trùng, tai nạn, tự tử.... Bảng đó sẽ cho thấy mỗi 1 giây nhân loại thực sự mất đi bao nhiêu người vì từng nhóm bệnh/nguyên nhân.

Có một điểm cần chỉnh lại cho chính xác so với bảng trước: nếu muốn xếp hạng “nguyên nhân tử vong” thì phải chọn một hệ thống phân loại duy nhất, vì WHO và IHME/GBD gom nhóm bệnh khác nhau. Dưới đây tôi dùng IHME – Global Burden of Disease (GBD 2021) để có thể đưa ung thư, tim mạch, đột quỵ, COPD, tiểu đường, tai nạn, tự sát… vào cùng một bảng. GBD 2021 là bộ dữ liệu toàn cầu có 288 nguyên nhân tử vong và bao phủ 204 quốc gia/vùng lãnh thổ.

🌍 Top 20 nguyên nhân tử vong — quy đổi thành người/giây

Năm 2021, tổng số tử vong toàn cầu theo GBD vào khoảng 70 triệu người. Các con số dưới đây là ước tính và được quy đổi theo ~31,56 triệu giây/năm.

#	Nguyên nhân	Tử vong/năm, xấp xỉ	Người chết/giây	Tương đương
1	❤️ Bệnh tim mạch	19,41 triệu	0,615	1 người/1,63 giây
2	🎗️ Ung thư	9,89 triệu	0,313	1/3,19 giây
3	🦠 COVID-19	7,89 triệu	0,250	1/4,00 giây
4	🫁 Bệnh hô hấp mạn	4,41 triệu	0,140	1/7,16 giây
5	🍽️ Bệnh tiêu hóa	2,52 triệu	0,080	1/12,5 giây
6	🫁 Nhiễm trùng hô hấp dưới	2,18 triệu	0,069	1/14,5 giây
7	🧠 Sa sút trí tuệ/Alzheimer	1,95 triệu	0,062	1/16,2 giây
8	👶 Rối loạn sơ sinh	1,83 triệu	0,058	1/17,2 giây
9	🩸 Đái tháo đường	1,66 triệu	0,053	1/19,0 giây
10	🫘 Bệnh thận	1,53 triệu	0,048	1/20,6 giây
11	🫀 Bệnh gan	1,43 triệu	0,045	1/22,1 giây
12	🚗 Tai nạn giao thông	1,20 triệu	0,038	1/26,3 giây
13	💧 Bệnh tiêu chảy	1,17 triệu	0,037	1/27,0 giây
14	🫁 Lao	1,16 triệu	0,037	1/27,2 giây
15	🦟 Sốt rét	748 nghìn	0,024	1/42,2 giây
16	🧠 Tự sát	746 nghìn	0,024	1/42,3 giây
17	🧫 HIV/AIDS	718 nghìn	0,023	1/44,0 giây
18	🔪 Bạo lực/homicide	~405 nghìn	~0,013	~1/78 giây
19	🧠 Parkinson	~341 nghìn	~0,011	~1/93 giây
20	🌊 Đuối nước	~295 nghìn	~0,009	~1/107 giây

Các số liệu 1–17 ở trên được báo cáo từ GBD 2021/IHME qua Our World in Data; GBD 2021 cũng xác nhận các nguyên nhân hàng đầu ở cấp độ cụ thể như bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, COPD, nhiễm trùng hô hấp dưới, ung thư phổi, Alzheimer, đái tháo đường, bệnh thận mạn, tiêu chảy, xơ gan, tai nạn giao thông, lao và tự sát.

Lưu ý: các nhóm “bệnh tim mạch”, “ung thư”, “bệnh hô hấp”, “bệnh tiêu hóa”… là nhóm lớn, nên không thể cộng chúng với các nguyên nhân cụ thể bên trong nhóm. Ví dụ, ung thư phổi nằm trong “ung thư”, còn COPD nằm trong “bệnh hô hấp”.

❤️ Điều đáng chú ý nhất: bệnh tim mạch

Nếu tách bệnh tim mạch thành các nguyên nhân cụ thể, bệnh tim thiếu máu cục bộ (ischemic heart disease) và đột quỵ đứng đầu.

Theo WHO, năm 2021:

❤️ Bệnh tim thiếu máu cục bộ: khoảng 9,1 triệu người chết
🧠 Đột quỵ: khoảng 6,2 triệu người
🫁 COPD: khoảng 3,5 triệu người
🫁 Nhiễm trùng hô hấp dưới: khoảng 2,5 triệu người
🎗️ Ung thư khí quản–phế quản–phổi: khoảng 1,9 triệu người

WHO xếp bệnh tim thiếu máu cục bộ là nguyên nhân tử vong số 1 toàn cầu; 10 nguyên nhân hàng đầu năm 2021 gây khoảng 39 triệu ca tử vong, tương đương 57% tổng số 68 triệu ca tử vong toàn cầu.

Như vậy, chỉ riêng:

❤️ bệnh tim thiếu máu cục bộ + 🧠 đột quỵ

đã gây khoảng 15 triệu tử vong/năm.

Tức là trung bình:

~0,48 người chết mỗi giây vì hai nhóm bệnh này.

Hay gần 1 người cứ mỗi 2 giây.

🎗️ Còn ung thư đứng ở đâu?

Nếu coi toàn bộ ung thư là một nhóm, GBD 2021 ước tính khoảng:

9,89 triệu tử vong/năm

→ 0,313 người/giây

→ 1 người chết vì ung thư khoảng mỗi 3,2 giây.

Nhưng đây là tất cả ung thư cộng lại.

Nếu chỉ xét một loại:

🫁 Ung thư phổi: khoảng 2 triệu tử vong/năm
→ khoảng 0,063 người/giây
→ 1 người khoảng mỗi 16 giây

GBD 2021 xếp ung thư phổi trong nhóm nguyên nhân tử vong hàng đầu toàn cầu

🧠 Một so sánh rất trực quan

Nếu chúng ta “đứng ngoài Trái Đất” và nhìn trong 60 giây, trung bình có khoảng:

Trong 60 giây	Số người chết
❤️ Bệnh tim mạch	~37
🎗️ Ung thư	~19
🦠 COVID-19	~15
🫁 Bệnh hô hấp mạn	~8
🍽️ Bệnh tiêu hóa	~5
🫁 Nhiễm trùng hô hấp dưới	~4
🧠 Alzheimer/dementia	~4
🩸 Đái tháo đường	~3
🫘 Bệnh thận	~3
🚗 Tai nạn giao thông	~2
🫁 Lao	~2
🦟 Sốt rét	~1–2
🧠 Tự sát	~1–2

Các số này là phép quy đổi từ số tử vong trung bình cả năm, không có nghĩa tử vong xảy ra đều đặn như đồng hồ.

🔥 Một phát hiện rất đáng chú ý

Nếu gom lại thành 3 nhóm lớn:

1. ❤️ Bệnh không lây nhiễm

Tim mạch + ung thư + bệnh hô hấp mạn + tiêu hóa + dementia + tiểu đường + bệnh thận + bệnh gan...

→ chiếm phần áp đảo số tử vong toàn cầu.

WHO cũng cho thấy 7/10 nguyên nhân tử vong hàng đầu năm 2021 là bệnh không lây nhiễm.

2. 🦠 Bệnh truyền nhiễm

COVID-19, nhiễm trùng hô hấp dưới, lao, tiêu chảy, sốt rét, HIV...

Đáng chú ý là dù y học hiện đại đã làm giảm mạnh nhiều bệnh truyền nhiễm, chúng vẫn gây hàng triệu tử vong mỗi năm.

3. 🚗🧠 Tai nạn và thương tích

Tai nạn giao thông, tự sát, bạo lực, đuối nước...

Nhóm này đặc biệt quan trọng vì một phần đáng kể có thể phòng ngừa được.

⚠️ Một lưu ý rất quan trọng về các con số

Bạn sẽ thấy WHO và IHME có thể cho ra những con số khác nhau cho cùng một nguyên nhân. Ví dụ, WHO ước tính tổng tử vong năm 2021 khoảng 68 triệu, trong khi GBD/IHME sử dụng mô hình và hệ thống phân loại khác. Đây không nhất thiết là “bên nào sai”; chúng là hai hệ thống ước tính khác nhau. WHO hiện cho biết bộ Global Health Estimates có dữ liệu toàn cầu theo nguyên nhân mới nhất đến năm 2021

Vì vậy, nếu dùng cho báo cáo khoa học, nên ghi rõ:

Source: IHME, Global Burden of Disease Study 2021

và không trộn số của WHO với GBD trong cùng một bảng xếp hạng.

Nếu nhìn toàn bộ bức tranh bằng “đồng hồ tử vong”

Có thể tóm tắt rất ngắn:

❤️ ~1 người chết vì tim mạch mỗi 1,6 giây
🎗️ ~1 người chết vì ung thư mỗi 3,2 giây
🦠 ~1 người chết vì COVID-19 mỗi 4 giây
🫁 ~1 người chết vì bệnh hô hấp mạn mỗi 7 giây
🚗 ~1 người chết vì tai nạn giao thông mỗi 26 giây
🫁 ~1 người chết vì lao mỗi 27 giây
🧠 ~1 người chết vì tự sát mỗi 42 giây
🦟 ~1 người chết vì sốt rét mỗi 42 giây

Đây có lẽ là cách trực quan nhất để thấy bệnh tật thực sự đang lấy đi sinh mạng con người ở quy mô nào.