Biện pháp nào hiệu quả để giảm tiêu thụ và ngăn chặn tỷ lệ hút thuốc?

Theo các nghiên cứu đánh giá toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Ngân hàng Thế giới (WB) về gói giải pháp kỹ thuật MPOWER trong phòng chống tác hại thuốc lá, các biện pháp không có hiệu quả đơn lẻ bằng nhau mà có sự phân hóa rõ rệt về mức độ tác động.

Dưới đây là đánh giá về mức độ ảnh hưởng (tỷ lệ giảm tiêu thụ và ngăn chặn tỷ lệ hút thuốc) của từng nhóm biện pháp chính:

1. Tăng thuế và giá thuốc lá (Biện pháp mạnh nhất: Giảm từ 4% - 8% tiêu thụ)

Mức độ ảnh hưởng: Đây được WHO đánh giá là biện pháp hiệu quả nhất trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc tổng thể, đặc biệt đối với giới trẻ và người có thu nhập thấp.
Tác động cụ thể:
- Theo kinh nghiệm quốc tế, khi giá thuốc lá tăng 10%, mức tiêu thụ thuốc lá thường sẽ giảm khoảng 4% ở các nước phát triển và từ 5% đến 8% ở các nước đang phát triển (nơi có nhạy cảm về giá cao hơn, chẳng hạn như học sinh, sinh viên và người lao động thu nhập thấp).
- Việc tăng giá mạnh làm mất đi khả năng chi trả của thanh thiếu niên – nhóm tuổi dễ bị tổn thương và dễ bắt đầu tập hút nhất.

2. Xây dựng môi trường không khói thuốc (Giảm tiếp xúc và thay đổi hành vi xã hội)

Mức độ ảnh hưởng: Rất cao trong việc bảo vệ người hút thuốc thụ động và tạo áp lực xã hội từ bỏ thuốc.
Tác động cụ thể:
- Khi cấm hút thuốc triệt để tại nơi làm việc, nhà hàng, quán bar và các khu vực công cộng, số lượng điếu thuốc hút mỗi ngày của người hút giảm đáng kể (do họ bị hạn chế thời gian và không gian hút).
- Các khảo sát cho thấy việc thực thi nghiêm ngặt môi trường không khói thuốc giúp giảm tổng lượng tiêu thụ thuốc lá tại quốc gia đó từ 4% đến 10%. Nó cũng gián tiếp làm giảm tỷ lệ hút thuốc chung vì biến hành vi hút thuốc thành một thói quen "không được xã hội dung thứ" ở nơi công cộng.

3. Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và giáo dục truyền thông (Tác động trung bình đến nhận thức)

Mức độ ảnh hưởng: Giúp duy trì nhận thức và ngăn chặn người mới bắt đầu, nhưng ít tác động tức thời đến những người đã nghiện nặng.
Tác động cụ thể:
- In các hình ảnh cảnh báo bệnh tật lớn (chiếm từ 50% - 75% diện tích bao bì) được chứng minh là khiến hàng triệu người suy nghĩ lại về hành vi hút thuốc và kích thích mong muốn cai thuốc.
- Tuy nhiên, hiệu quả làm giảm tỷ lệ hút thuốc thực tế của riêng biện pháp này thường dao động ở mức 1% - 3% nếu không đi kèm với việc tăng giá bán.

4. Cấm hoàn toàn quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá

Mức độ ảnh hưởng: Cực kỳ quan trọng trong việc ngăn chặn thế hệ trẻ bước chân vào "con đường nghiện ngập".
Tác động cụ thể:
- Ngành công nghiệp thuốc lá dùng quảng cáo để thay thế lượng khách hàng đã tử vong do thuốc lá. Các nghiên cứu tổng hợp của WHO chỉ ra rằng việc cấm toàn diện quảng cáo và tiếp thị có thể giảm tổng lượng tiêu thụ thuốc lá khoảng 7%. Nếu chỉ cấm một phần (ví dụ chỉ cấm trên TV nhưng vẫn cho phép ở cửaa hàng), hiệu quả sẽ sụt giảm mạnh.

5. Hỗ trợ cai nghiện y tế (Cung cấp liệu pháp nicotin thay thế, tư vấn)

Mức độ ảnh hưởng: Giúp tăng tỷ lệ cai nghiện thành công cho những người đã có sẵn quyết tâm.
Tác động cụ thể:
- Bản thân việc cung cấp dịch vụ cai nghiện không tự động làm giảm số lượng người hút nếu họ không muốn bỏ, nhưng nó làm tăng gấp đôi hoặc gấp ba tỷ lệ cai nghiện thành công (từ mức tự cai thành công vốn rất thấp dưới 5% lên tới 15% - 30% khi có hỗ trợ thuốc men và tư vấn chuyên nghiệp).

Tổng kết bức tranh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các chuyên gia y tế công cộng nhận định rằng 2 đòn bẩy có trọng số ảnh hưởng lớn nhất cần tập trung mạnh mẽ lúc này là:

Đòn bẩy tài chính (Tăng thuế tiêu thụ đặc biệt): Để kéo giá thuốc lá xa vời hơn với túi tiền của giới trẻ.
Đòn bẩy pháp lý hành chính (Cấm tuyệt đối thuốc lá thế hệ mới & phạt nặng hành vi hút nơi công cộng): Để chặn đứng làn sóng nghiện nicotine mới trong học đường.

Biện pháp nào hiệu quả để giảm tiêu thụ và ngăn chặn tỷ lệ hút thuốc?