Tại sao các nước không cấm hoàn toàn thuốc lá?

Việc các quốc gia trên thế giới (kể cả những nước phát triển có hệ thống y tế tiên tiến) lựa chọn quản lý và đánh thuế thay vì cấm hoàn toàn thuốc lá xuất phát từ những bài học thực tế về kinh tế, xã hội và hành vi con người.

I. Tại sao các nước không cấm hoàn toàn thuốc lá?

1. Bản chất gây nghiện cao và lực lượng cầu khổng lồ:

   Nicotine trong thuốc lá là chất gây nghiện mạnh. Nếu đột ngột ban hành lệnh cấm, hàng triệu người nghiện sẽ rơi vào tình trạng hội chứng cai thuốc nặng nề, gây bất ổn xã hội. Nhu cầu tiêu dùng thực tế vẫn tồn tại rất lớn.

2. Bài học lịch sử từ "Lệnh cấm rượu" (Prohibition) tại Mỹ:

   Vào thập niên 1920, việc Mỹ cấm hoàn toàn đồ uống có cồn không làm mất đi nhu cầu, mà thay vào đó khai sinh ra thị trường chợ đen khổng lồ kiểm soát bởi các băng đảng tội phạm mafia, sản xuất rượu lậu độc hại, gây mất trật tự an ninh và làm chính phủ thất thu thuế hoàn toàn. Đối với thuốc lá, việc cấm đoán cũng sẽ dẫn đến hậu quả tương tự: hình thành các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia, sản xuất thuốc lá giả không kiểm soát được chất lượng và chứa độc tố nguy hiểm hơn nhiều.

3. Nguồn thu ngân sách và bài toán an sinh:

   Ngành công nghiệp thuốc lá tạo ra nguồn thu ngân sách khổng lồ từ thuế tiêu thụ đặc biệt, giúp chính phủ các nước có thêm nguồn lực đầu tư ngược lại cho cơ sở hạ tầng, giáo dục và y tế. Ngoài ra, ngành này cũng giải quyết việc làm cho hàng trăm nghìn lao động từ khâu trồng trọt, chế biến đến phân phối.

4. Xu hướng chính sách của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO):

   Thay vì cấm cực đoan (đi ngược lại quy luật thị trường và rất dễ thất bại), chiến lược toàn cầu hiện nay là kiểm soát cầu và cung thông qua Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC). Các biện pháp bao gồm: tăng thuế cao để giảm khả năng tiếp cận, cấm quảng cáo, in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lớn trên bao bì, và thiết lập các khu vực không khói thuốc.

II. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Từ thực trạng của thế giới và đặc thù tại Việt Nam (hơn 15 triệu người hút, nguồn thu ngân sách lớn nhưng gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế do thuốc lá gây ra lên tới hơn 100.000 tỷ đồng/năm), Việt Nam có thể rút ra các bài học cốt lõi sau:

1. Đẩy mạnh công cụ tài chính: Tăng thuế thuốc lá đúng mức

• Thực trạng: Giá thuốc lá tại Việt Nam hiện vẫn thuộc nhóm thấp trên thế giới do mức thuế tiêu thụ đặc biệt còn thấp (tính trên giá bán lẻ chỉ chiếm khoảng gần 37%, trong khi khuyến nghị của WHO là tối thiểu 70-75%). Thuốc lá quá rẻ giúp người trẻ và người có thu nhập thấp dễ dàng tiếp cận.

• Bài học: Cần có lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt mạnh mẽ và liên tục hơn nữa. Giá thuốc lá tăng cao là biện pháp hiệu quả nhất để ngăn giới trẻ bắt đầu hút và thúc đẩy người hút hiện tại cai thuốc, đồng thời tăng thu ngân sách để bù đắp các chi phí y tế.

2. Kiểm soát chặt chẽ các sản phẩm thuốc lá mới (Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng)

• Bài học: Nhiều quốc gia đã buông lỏng quản lý hoặc chậm trễ trong việc pháp lý hóa các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, dẫn đến bùng nổ tỷ lệ sử dụng trong học sinh, sinh viên. Việt Nam cần duy trì sự kiên định trong việc ngăn chặn, cấm lưu hành các sản phẩm thuốc lá mới chưa được kiểm chứng này để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi làn sóng nghiện nicotine thế hệ mới.

3. Mạnh tay quét sạch nạn buôn lậu thuốc lá

• Bài học: Thuốc lá lậu (như các dòng Jet, Hero...) không đóng thuế, giá rẻ và chiếm thị phần lớn gây thất thu ngân sách hàng chục nghìn tỷ đồng. Để chính sách kiểm soát và tăng thuế trong nước phát huy hiệu quả, công tác chống buôn lậu tại các tuyến biên giới và kiểm tra gắt gao các điểm bán lẻ trôi nổi phải được siết chặt quyết liệt.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ cai nghiện

• Pháp luật và lệnh cấm hút thuốc nơi công cộng (bệnh viện, trường học, phương tiện công cộng) cần được thực thi nghiêm ngặt thay vì chỉ nằm trên giấy. Đồng thời, cần đầu tư phát triển các chương trình tư vấn, hỗ trợ y tế giúp người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ cai thuốc lá thành công.