Nguyên nhân thực sự của tăng động giảm chú ý? ADHD? Chế độ ăn giúp giảm ADHD?
Nếu đang nói đến cuốn sách nổi tiếng Why Your Child Is Hyperactive (thường được dịch là Tại sao trẻ con tăng động?), thì nội dung cốt lõi của sách là:
Một số trẻ bị tăng động do nhạy cảm với các chất phụ gia thực phẩm (phẩm màu, hương liệu, chất bảo quản...) chứ không chỉ do yếu tố tâm lý hay cách nuôi dạy.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là một giả thuyết có ảnh hưởng lớn nhưng không giải thích được tất cả các trường hợp ADHD. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy nguyên nhân của tăng động giảm chú ý (ADHD) phức tạp hơn nhiều.
ADHD (tăng động giảm chú ý) là gì?
Attention deficit hyperactivity disorder là một rối loạn phát triển thần kinh.
Ba nhóm triệu chứng chính:
- Không tập trung
- Hiếu động quá mức
- Bốc đồng
Ví dụ:
- ngồi 5 phút đã đứng dậy
- đang học lại chạy đi chỗ khác
- nói liên tục
- chen ngang người khác
- làm trước nghĩ sau
Nguyên nhân thực sự của ADHD
Theo các nghiên cứu lớn hiện nay, không có một nguyên nhân duy nhất.
1. Di truyền (quan trọng nhất)
Khoảng 70–80% nguy cơ là do gen.
Nếu:
- bố bị ADHD
- mẹ bị ADHD
thì con có nguy cơ cao hơn nhiều.
Người ta đã tìm thấy hàng trăm gen liên quan đến:
- dopamine
- serotonin
- phát triển não
2. Não phát triển khác biệt
Ảnh chụp MRI cho thấy ở nhiều trẻ ADHD:
- vùng trán phát triển chậm hơn
- vùng kiểm soát hành vi hoạt động kém hơn
Đặc biệt là:
- vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex)
- hạch nền
- tiểu não
Những vùng này chịu trách nhiệm:
- tập trung
- lập kế hoạch
- kiềm chế hành vi
3. Hệ dopamine hoạt động chưa tối ưu
Dopamine giống như "chất thưởng" của não.
Ở trẻ ADHD:
- dopamine thấp hơn bình thường ở một số đường dẫn truyền
- não luôn đi tìm kích thích mới
Do đó trẻ:
- rất khó ngồi yên
- thích đổi hoạt động liên tục
- dễ chán
- thích trò chơi nhiều kích thích
Đây là lý do thuốc điều trị ADHD thường tác động lên hệ dopamine và norepinephrine.
4. Các yếu tố trước và sau sinh
Nguy cơ tăng nếu:
- mẹ hút thuốc
- uống rượu
- sinh non
- cân nặng lúc sinh thấp
- thiếu oxy khi sinh
5. Thiếu ngủ
Nhiều trẻ ngủ:
- quá ít
- ngáy
- ngưng thở khi ngủ
cũng biểu hiện giống ADHD.
6. Màn hình điện tử
Không phải nguyên nhân trực tiếp.
Nhưng:
- xem quá nhiều
- đặc biệt dưới 5 tuổi
có thể làm:
- giảm khả năng tập trung
- tăng bốc đồng
7. Chế độ ăn
Đây chính là điểm cuốn sách nhấn mạnh.
Có một số trẻ nhạy cảm với:
- phẩm màu
- chất bảo quản
- hương liệu tổng hợp
Nhưng điều này không đúng với tất cả trẻ ADHD.
Vì sao đường không làm trẻ tăng động?
Đây là điều rất nhiều người tin.
Nhưng hơn 20 nghiên cứu đối chứng cho thấy:
Ăn đường không làm phần lớn trẻ tăng động.
Thường là:
- trẻ đi sinh nhật
- nhiều người
- nhiều đồ chơi
- cha mẹ nghĩ do bánh kẹo
nên dễ quy nguyên nhân cho đường.
Phẩm màu thực phẩm có gây tăng động không?
Có bằng chứng ở một số trẻ.
Đặc biệt là các phẩm màu tổng hợp:
- Tartrazine (E102)
- Sunset Yellow (E110)
- Carmoisine
- Allura Red
- Brilliant Blue
Một số nghiên cứu ở trẻ nhạy cảm cho thấy:
- tăng hiếu động
- giảm chú ý
không phải ở tất cả trẻ.
Chất bảo quản
Một số nghiên cứu đề cập:
- Sodium benzoate
có thể làm triệu chứng nặng hơn ở một nhóm nhỏ trẻ.
Chế độ ăn Feingold
Cuốn sách nổi tiếng nhờ chế độ ăn này.
Nguyên tắc:
Loại bỏ:
- phẩm màu nhân tạo
- hương liệu nhân tạo
- chất bảo quản
- salicylate tự nhiên trong một số trái cây (ở giai đoạn đầu)
Sau đó:
- đưa từng loại trở lại
- xem trẻ phản ứng thế nào
Hiện nay, chế độ này không còn được khuyến nghị áp dụng rộng rãi vì bằng chứng chỉ cho thấy lợi ích ở một số trẻ, và việc loại bỏ quá nhiều thực phẩm có thể làm chế độ ăn mất cân đối.
Có chế độ ăn nào giúp ADHD không?
Có.
Không phải chữa khỏi, nhưng có thể cải thiện triệu chứng ở một số trẻ.
1. Protein đầy đủ
Ví dụ:
- trứng
- cá
- thịt
- sữa
- đậu
Protein giúp:
- tạo dopamine
- ổn định đường huyết
2. Omega-3
Nghiên cứu khá nhất hiện nay.
Nguồn:
- cá hồi
- cá mòi
- cá thu
- hạt lanh
- óc chó
Một số nghiên cứu thấy cải thiện nhẹ khả năng tập trung và hành vi, nhưng không thay thế điều trị chuẩn.
3. Kẽm
Nếu thiếu kẽm:
- ADHD nặng hơn
Nguồn:
- hàu
- thịt bò
- hạt bí
Chỉ nên bổ sung khi có chỉ định hoặc nguy cơ thiếu.
4. Sắt
Thiếu sắt làm dopamine hoạt động kém.
Nguồn:
- thịt đỏ
- gan
- rau xanh
Không nên tự bổ sung liều cao nếu chưa đánh giá tình trạng thiếu sắt.
5. Magie
Một số trẻ ADHD có mức magie thấp.
Nguồn:
- hạnh nhân
- rau xanh
- hạt điều
6. Vitamin D
Nếu thiếu vitamin D:
- nguy cơ ADHD có thể tăng
Những thực phẩm nên hạn chế
Không phải cấm tuyệt đối, nhưng nên giảm:
- nước ngọt
- trà sữa
- nước tăng lực
- bánh kẹo nhiều phẩm màu
- snack
- xúc xích
- mì ăn liền
- thực phẩm siêu chế biến
Có chữa khỏi bằng ăn uống không?
Không.
Đa số chuyên gia hiện nay đồng ý rằng:
- Chế độ ăn là một phần hỗ trợ.
- Với trẻ có ADHD mức độ vừa hoặc nặng, điều trị hiệu quả thường kết hợp:
- giáo dục phụ huynh và giáo viên,
- can thiệp hành vi,
- điều chỉnh môi trường học tập,
- và khi cần, thuốc theo chỉ định bác sĩ.
Tóm tắt mức độ bằng chứng hiện nay
| Yếu tố | Mức độ bằng chứng |
|---|---|
| Di truyền | Rất mạnh |
| Khác biệt phát triển não | Rất mạnh |
| Hệ dopamine/norepinephrine | Rất mạnh |
| Phẩm màu nhân tạo | Trung bình (chỉ ở một số trẻ nhạy cảm) |
| Chất bảo quản | Trung bình |
| Omega-3 | Trung bình (lợi ích nhỏ nhưng có thật) |
| Đường | Không có bằng chứng mạnh gây ADHD |
| Thiếu ngủ | Mạnh (có thể làm triệu chứng nặng hơn hoặc giống ADHD) |
Nếu bạn quan tâm đến việc can thiệp không dùng thuốc, mình có thể xây dựng một phác đồ dinh dưỡng, ngủ, vận động và luyện tập não bộ trong 12 tuần dựa trên các nghiên cứu hiện nay để giúp giảm triệu chứng ADHD ở trẻ một cách khoa học và thực tế.
