Cần - Kẹo - Ke là gì? Tác hại của chúng? Công thức hoá học và cơ chế gây nghiện
Trong tiếng lóng ở Việt Nam:
- “Cần” thường chỉ cần sa (marijuana/cannabis)
- “Kẹo” thường chỉ thuốc lắc/ecstasy/MDMA
- “Ke” thường chỉ ketamine
Đây đều là các chất tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương, có nguy cơ gây nghiện hoặc lệ thuộc tâm lý, đồng thời gây tổn thương não, tim mạch và sức khỏe tinh thần.
1. “Cần” – Cần sa
Thành phần hóa học chính
Hoạt chất chính là:
- Tetrahydrocannabinol
Công thức hóa học:
C21H30O2
Ngoài THC còn có:
- CBD (Cannabidiol)
- CBN và nhiều cannabinoid khác
Tác dụng ngắn hạn
Người dùng có thể cảm thấy:
- Thư giãn
- Hưng phấn
- Cười nhiều
- Tăng cảm giác ngon miệng
- Nhạc và màu sắc “ảo” hơn
- Giảm đau tạm thời
Tác hại
Não và tâm thần
- Giảm trí nhớ ngắn hạn
- Giảm tập trung
- Chậm phản xạ
- Tăng nguy cơ lo âu, hoảng loạn
- Có thể kích hoạt Schizophrenia ở người có cơ địa nhạy cảm
Phổi
Nếu hút:
- Viêm phế quản
- Tổn thương phổi
- Hít nhiều khói độc tương tự thuốc lá
Học tập và công việc
- Giảm động lực
- Khó học sâu
- Giảm hiệu suất tư duy
Cơ chế gây nghiện
THC tác động lên:
- Hệ endocannabinoid của não
- Thụ thể CB1
Nó làm tăng giải phóng dopamine tại trung tâm tưởng thưởng → não ghi nhận “cảm giác dễ chịu” → muốn lặp lại.
Dùng lâu:
- Não giảm nhạy cảm dopamine
- Khó cảm thấy vui tự nhiên
- Dễ lệ thuộc tâm lý
2. “Kẹo” – Thuốc lắc (MDMA)
Tên hóa học
MDMA
Tên đầy đủ:
- 3,4-Methylenedioxymethamphetamine
Công thức:
C11H15NO2
Tác dụng
- Hưng phấn mạnh
- Tăng năng lượng
- Cảm giác yêu đời
- Tăng giao tiếp
- Tăng cảm xúc thân mật
- Thường dùng trong bar, club
Tác hại nguy hiểm
Não bộ
MDMA làm giải phóng cực mạnh:
- serotonin
- dopamine
- norepinephrine
Sau đó não bị “cạn serotonin”.
Hậu quả:
- Trầm cảm sau dùng
- Mất ngủ
- Lo âu
- Rối loạn cảm xúc
- Suy giảm trí nhớ
Tim mạch
- Tim đập nhanh
- Tăng huyết áp
- Đột quỵ
- Loạn nhịp tim
Tăng thân nhiệt
Đây là biến chứng nguy hiểm:
- Sốt rất cao
- Mất nước
- Tiêu cơ vân
- Suy thận
- Tử vong
Cơ chế gây nghiện
MDMA kích hoạt cực mạnh hệ dopamine tưởng thưởng.
Não ghi nhớ:
- “Dùng = cực kỳ vui”
Sau nhiều lần:
- Não giảm khả năng tạo niềm vui tự nhiên
- Người dùng dễ:
- chán nản
- trống rỗng
- muốn dùng lại để “lên mood”
3. “Ke” – Ketamine
Tên hóa học
Ketamine
Công thức:
C13H16ClNOC_{13}H_{16}ClNO
Ban đầu ketamine là thuốc gây mê trong y học.
Tác dụng
Liều thấp:
- Cảm giác lâng lâng
- Tách rời thực tại
- Méo cảm giác thời gian
Liều cao:
- Ảo giác mạnh
- “Out khỏi cơ thể”
- Mất kiểm soát hành vi
Tác hại
Não
- Rối loạn nhận thức
- Mất trí nhớ
- Hoang tưởng
- Trầm cảm
Bàng quang
Ketamine nổi tiếng gây:
- Viêm bàng quang ketamine
- Tiểu buốt
- Tiểu máu
- Co rút bàng quang
Tai nạn
Do mất phối hợp vận động:
- Té ngã
- Tai nạn giao thông
- Ngừng thở nếu dùng chung rượu hoặc thuốc khác
Cơ chế gây nghiện
Ketamine tác động lên:
- thụ thể NMDA của glutamate
Nó làm não:
- tách rời cảm xúc thực tại
- tạo cảm giác “thoát khỏi áp lực”
Người dùng dễ lệ thuộc tâm lý khi:
- stress
- trầm cảm
- cô đơn
So sánh nhanh
| Chất | Tác động chính | Nguy cơ nổi bật |
|---|---|---|
| Cần sa | Thư giãn, thay đổi cảm giác | Giảm trí nhớ, lo âu |
| MDMA | Hưng phấn cực mạnh | Tổn thương serotonin, sốc nhiệt |
| Ketamine | Tách rời thực tại | Ảo giác, hỏng bàng quang |
Vì sao các chất này nguy hiểm với tuổi teen?
Não người dưới khoảng 25 tuổi vẫn đang phát triển mạnh, đặc biệt:
- vùng kiểm soát cảm xúc
- trí nhớ
- khả năng ra quyết định
Các chất kích thích có thể:
- làm thay đổi hệ dopamine lâu dài
- giảm khả năng học tập
- tăng nguy cơ nghiện
- tăng nguy cơ rối loạn tâm thần sau này
Dấu hiệu cảnh báo nghiện/chạm ngưỡng nguy hiểm
- Cần dùng thường xuyên hơn
- Mất ngủ kéo dài
- Cáu gắt khi không dùng
- Học tập/công việc sa sút
- Mất kiểm soát chi tiêu
- Trốn tránh gia đình
- Lo âu hoặc trầm cảm sau dùng
Nếu người dùng xuất hiện:
- co giật
- khó thở
- kích động mạnh
- mất ý thức
- sốt cao
→ cần cấp cứu ngay.
CHÚNG CÓ TRONG TỰ NHIÊN KHÔNG?
1. “Cần” – Cần sa
Có trong cây gì?
Hoạt chất THC có trong cây:
Cannabis sativa
- hoa cái
- nhựa cây
- tuyến tiết resin (trichome)
Vì sao cây tạo ra THC?
Các nhà khoa học cho rằng cannabinoid giúp cây:
- chống côn trùng
- chống tia UV
- giảm mất nước
- bảo vệ hoa và hạt
Vì sao bị cấm?
Do THC ảnh hưởng mạnh lên não:
- giảm khả năng lái xe
- tăng nguy cơ tai nạn
- gây lệ thuộc tâm lý
- ảnh hưởng trí nhớ và học tập
- tăng nguy cơ rối loạn tâm thần ở người nhạy cảm
Một số quốc gia cho phép:
- dùng y tế
- hoặc hợp pháp hóa có kiểm soát
Nhưng vẫn quản lý rất chặt nồng độ THC.
2. “Kẹo” – MDMA
Có trong cây gì không?
MDMA không tồn tại tự nhiên trong cây như cần sa.
Nó là chất tổng hợp trong phòng thí nghiệm hóa học.
Tuy nhiên, một số hợp chất tinh dầu thực vật (ví dụ:
- safrole trong một số loài nguyệt quế/quế hồi)
từng được dùng làm nguyên liệu công nghiệp hóa học để tổng hợp các chất liên quan. Vì nguy cơ bị lạm dụng nên nhiều tiền chất hiện bị kiểm soát nghiêm ngặt.
Vì sao MDMA bị cấm?
Do:
- gây tăng serotonin quá mức
- có thể làm sốc nhiệt
- suy tim
- suy gan
- rối loạn tâm thần
- tử vong khi quá liều hoặc dùng cùng chất khác
Ngoài ra:
- thị trường bất hợp pháp thường pha tạp chất độc
- người dùng không biết chính xác mình đang dùng gì
3. “Ke” – Ketamine
Có trong tự nhiên không?
Ketamine là thuốc tổng hợp do con người tạo ra.
Ban đầu được nghiên cứu làm:
- thuốc gây mê
- giảm đau trong y học và thú y
Có ứng dụng y học không?
Có.
Hiện ketamine vẫn được bác sĩ dùng trong:
- gây mê
- cấp cứu
- giảm đau
- một số trường hợp trầm cảm kháng trị
Nhưng phải:
- đúng liều
- đúng chỉ định
- có giám sát y tế
Vì sao bị kiểm soát?
Do khi lạm dụng:
- gây ảo giác
- mất kiểm soát hành vi
- tổn thương bàng quang
- lệ thuộc tâm lý
- tai nạn nguy hiểm
Vì sao các chất gây nghiện thường bị cấm?
1. Tác động lên hệ dopamine
Nhiều chất kích thích làm não tiết dopamine cực mạnh.
Não sẽ:
- ghi nhớ cảm giác “phần thưởng”
- thúc đẩy dùng lại
Lâu dài:
- giảm niềm vui tự nhiên
- lệ thuộc chất kích thích
2. Gây hại cộng đồng
Liên quan tới:
- tai nạn giao thông
- bạo lực
- suy giảm lao động
- tội phạm ma túy
- ảnh hưởng gia đình
3. Não bộ tuổi trẻ rất nhạy cảm
Thanh thiếu niên dễ:
- nghiện nhanh hơn
- suy giảm học tập
- rối loạn cảm xúc lâu dài
Điểm quan trọng cần phân biệt
Không phải chất nào “tự nhiên” cũng an toàn.
Ví dụ:
- nicotine trong thuốc lá là tự nhiên
- morphine trong cây thuốc phiện là tự nhiên
Nhưng vẫn có thể:
- gây nghiện mạnh
- gây tử vong
- tổn hại sức khỏe nghiêm trọng
Ngược lại, một số chất tổng hợp như ketamine có thể hữu ích trong y học nếu được bác sĩ sử dụng đúng cách.
